Poradniki

Otrzymujemy znaczną ilość korespondencji i próśb o pomoc w kwestiach związanych z brakiem poszanowania wolności sumienia i indoktrynacją religijną w szkołach publicznych. Wiele z tych spraw wymaga interwencji rodziców i uczniów w szkole bądź w instytucjach nadrzędnych czy kontrolnych. Dlatego przygotowaliśmy szczegółowy i kompleksowy Poradnik skutecznej interwencji w przedszkolu lub szkole publicznej.
Mamy nadzieję, że okaże się pomocny, a wasze interwencje zakończą się sukcesem. Zachęcamy do lektury oraz informowania innych uczniów i rodziców o poradniku, uczyńmy razem szkoły bardziej przyjaznymi dla mniejszości wyznaniowych i osób bezwyznaniowych. Poniżej możecie znaleźć wspomniany przewodnik (do pobrania) oraz listę często występujących problemów i pytań wraz z odpowiedziami.
Ponadto publikujemy poradnik dla osób niepełnoletnich, które wbrew własnej woli uczestniczą w lekcjach religii lub obrzędach religijnych. Mamy nadzieję, że niniejszy tekst trafi do młodych osób, które potrzebują argumentów w rozmowach z rodzicami i wychowawcami oraz do samych rodziców i nauczycieli, którzy rozważają, jaką podjąć decyzję czy jaką przyjąć postawę wobec niepełnoletniej osoby, która sygnalizuje, że sytuacja, w jakiej się znajduje, jest niezgodna z jej sumieniem.

Poradnik skutecznej interwencji

Poradnik wolność sumienia niepełnoletnich

Czy religia i etyka to przedmioty obowiązkowe?

Kto może złożyć oświadczenie o uczestniczeniu w lekcjach religii lub/i etyki?

Czy szkoła ma prawo domagać się oświadczenia o nieuczestniczeniu w lekcjach etyki/religii?

Czy rodzice muszą pisać oświadczenie o przejęciu opieki nad dzieckiem na lekcji religii?

W sytuacji kiedy szkoła wymusza oświadczenia o "przejęciu odpowiedzialności za dziecko na pierwszej i ostatniej godzinie lekcyjnej" w związku z rezygnacją z udziału w lekcjach religii rzymskokatolcikiej, doradzamy zwracanie się do szkół z wnioskami o:

1) utworzenie oddziału wirtualnego dla grupy z religii (i etyki) oraz wpisania do oddziału wszystkich uczniów zapisanych na zajęcia dodatkowe

Klasa wirtualna uniemożliwia katechecie posługiwanie się danymi osobowymi uczniów niezapisanych na zajęcia i przekazywanie danych do związków wyznaniowych. Ustawa RODO chroni rodziców i uczniów w tym zakresie od kwietnia 2016 r. Oddział wirtualny skutkuje tym, że uczeń nie ma swoim planie zajęć, na które nie został zapisany i nie widzi ich w dzienniku elektronicznym. Co za tym idzie nie ma obowiązku przebywania w szkole, szkoła nie ma obowiązku opiekowania się nim, a rodzice nie muszą "przejmować opieki na skutek rezygnacji z udziału w religii", jeśli religia organizowana jest na pierwszej lub ostatniej godzinie lekcyjnej.

2) skierowania zapytania do dyrekcji szkoły czy oświadczenia o przejęciu opieki przez rodziców przekazała również uczniom nie uczęszczającym na lekcje etyki i czy ci uczniowie również są zobowiązani do przebywania podczas tych zajęć w szkole.

Pytanie można zadać na skrzynkę elektroniczną, również na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej. Zgodnie z art. 13 ust. 1 Ustawy Udostępnianie informacji publicznej na wniosek następuje bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku. Stosownie do art. 14 ust. 1 ustawy, należy określić sposób i formę udostępnienia żądanych informacji, tj. wysyłka na wskazany adres e-mail, jako załącznik do korespondencji elektronicznej. Jeśli dyrekcja zbiera ośwaidczenia wyłącznie od uczniów niezapisanych na religię można traktować to jako przejaw dyskryminacji, nierówność wobec uczniów i skarżyć do organu zarządzającego szkołą, kuratorium, jak również w drodze postępowań sądowych.

Więcej informacji o interwencjach fundacji w podobnych sprawach: https://wolnoscodreligii.pl/?s=wymuszanie+opieki

Czy można uczęszczać na lekcje religii oraz na lekcje etyki jednocześnie?

Czy można zrezygnować z religii po kilku tygodniach lub miesiącach uczęszczania na te zajęcia?

Czy szkoła ma obowiązek zorganizowania etyki dla każdego chętnego ucznia?

Tak. Jeżeli w danej szkole zgłosi się mniej niż siedem osób chętnych do nauki religii lub etyki wówczas szkoła może zorganizować zajęcia w grupie międzyklasowej lub międzyszkolnej.
W przypadku próby utworzenia grupy międzyszkolnej warto jest, powołując się na dobro uczniów, domagać się od władz szkoły oraz organu prowadzącego utworzenia zajęć w danej szkole.

Zgodnie z uzasadnieniem do projektu Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 marca 2014 roku, począwszy od dnia 1 września 2014 roku, w związku z nową treścią § 2 ust. 2 Rozporządzenia MEN z dnia 14 kwietnia 1992 roku, (z którego usunięto limit 3 uczniów jako minimalny w grupie nauczania religii lub etyki) wprowadzenie tej zmiany pozwoli zapewnić naukę etyki każdemu uczniowi zainteresowanemu udziałem w zajęciach z tego przedmiotu, eliminując jednocześnie wskazane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka przypadki odmowy zorganizowania lekcji etyki ze względu na brak wymaganej liczby uczniów.

Zgodnie z informacją umieszczoną na stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej w 2014 r. Szkoła ma obowiązek zorganizowania lekcji religii lub etyki dla grupy nie mniejszej niż 7 uczniów danej klasy lub oddziału. Jeśli w szkole zgłosi się mniej niż siedmiu uczniów, dyrektor szkoły przekazuje oświadczenia organowi prowadzącemu, który organizuje odpowiednio zajęcia z etyki w grupach międzyszkolnych oraz zajęcia z religii - w porozumieniu władzami zwierzchnimi kościoła lub związku wyznaniowego - w pozaszkolnych punktach katechetycznych.
W celu ułatwienia organizacji nauczania etyki w szkole zaleca się, aby w przypadku niewielkiej liczby uczniów wybierających etykę stosować rozwiązania organizacyjne umożliwiające prowadzenie zajęć w grupach różnowiekowych, łączących uczniów z całego etapu edukacyjnego. W takim przypadku treści nauczania etyki powinny być podzielone na moduły nadające się do realizowania w dowolnej kolejności. Pozwoli to skonstruować ofertę nauczania etyki w każdej szkole, nawet wtedy, gdy liczba uczniów wybierających etykę jest niewielka. W przypadku większej liczby uczniów wybierających etykę zaleca się, aby szkoła realizowała zajęcia w grupach łączących uczniów z jednego rocznika.
Jak już wspomniano, od 1 września 2014 r. przestaje obowiązywać dotychczasowe ograniczenie co najmniej trzech uczniów, dla których organ prowadzący tworzy grupę międzyszkolną lub pozaszkolny punkt katechetyczny. Oznacza to, że zajęcia z etyki lub religii (określonego wyznania) są organizowane nawet dla jednego ucznia. W takim przypadku wskazane jest, aby zajęcia z etyki odbywały się w szkole, w której uczeń ten spełnia obowiązek szkolny lub obowiązek nauki.

Z wyników badań ankietowych dyrektorów szkół publicznych w woj. lubelskim przeprowadzonych przez fundację w 2015 r. wynika, że:

W roku szkolnym 2014/2015 w 16,3% szkół przynajmniej jedna osoba wyraziła chęć uczęszczania na lekcje etyki. W co piątej spośród tych szkół mimo tego żaden z uczniów nie uczęszcza na etykę.
Jeżeli zajęcia z etyki zostają zorganizowane, to uczęszcza na nie więcej uczniów, niż pierwotnie wyraziło taki zamiar.
W roku szkolnym 2014/2015 znacznie więcej uczniów zadeklarowało chęć uczęszczania na lekcje etyki, niż w efekcie na nie uczęszczało. Prawdopodobnie ma to związek z możliwościami (a raczej ich brakiem) uczęszczania na lekcje etyki w swojej własnej szkole o odpowiedniej porze.
Jedynie w nieco ponad połowie szkół, w których wyrażono chęć uczęszczania na lekcje etyki w roku szkolnym 2014/2015, zorganizowano takie zajęcia.
Aż 81% dyrektorów deklaruje, że nigdy nie zdarza się, aby uczniowie musieli oczekiwać na lekcje religii, mając w planie „okienka”.

Do pobrania: Pełny raport z badań.

W 2015 roku na zlecenie Rzecznika Praw Obywatelskich został przygotowany i opublikowany raport na podstawie badania „Dostępność lekcji religii mniejszościowych i lekcji etyki w ramach systemu edukacji szkolnej”. Rzecznik Praw Obywatelskich uznał za przejaw dyskryminacji w dostępie do lekcji etyki:
Negatywną reakcję na zgłoszenie chęci udziału w lekcjach etyki przez rodziców, młodzież i dzieci; odmowę organizacji lekcji etyki ze względu na małą liczbę chętnych, odmowę zorganizowania lekcji etyki ze względu na brak nauczyciela, brak funduszy lub z innych powodów; organizowanie lekcji etyki w godzinach w placówkach utrudniających uczestnictwo w lekcji, np. poza standardowymi godzinami lekcyjnymi, w placówkach międzyszkolnych oddalonych od miejsca zamieszkania ucznia; nieinformowanie o możliwości wyboru etyki, niewpisywanie lekcji etyki do planu zajęć szkolnych, opóźnianie uruchomienia zajęć z etyki względem początku roku szkolnego.

Ponadto w dniu 20 września 2018r. Rzecznik wystąpił do Minister Edukacji Narodowej Anny Zalewskiej o usunięcie wszelkich barier w dostępie do lekcji religii mniejszościowych lub lekcji etyki, czy też nierówne traktowanie uczniów nieuczęszczających na lekcje religii w szkole gdyż stanowią one przejawy dyskryminacji ze względu na religię i światopogląd w obszarze edukacji. Biuro Rzecznika pisze: Dziś realizacja obowiązku powiadamiania rodziców i uczniów o możliwości zorganizowania na ich życzenie, lekcji religii mniejszości wyznaniowych i lekcji etyki zdaniem MEN polega na zamieszczaniu informacji o tym na stronie internetowej resortu (to wynika z odpowiedzi MEN w na pytanie zadane przez RPO w roku szkolnym 2016/17). Tyle że od dwóch lat takiej informacji na stronie MEN już nie ma. A nawet gdyby została zamieszczona, to to za mało, by rodzice dowiedzieli się o przysługujących im prawach.
Dlatego RPO ponownie zwrócił się do MEN o nowelizację rozporządzenia z 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach szkołach - tak, aby na dyrektorów szkół nałożono obowiązek informowania rodziców i uczniów o możliwości i zasadach organizacji lekcji religii lub lekcji etyki.
W taki sposób zwiększa się bowiem samą świadomość o posiadaniu prawa do tego, by dziecko chodziło na etykę lub religię mniejszościową. Jest to szczególnie ważne w sytuacji dzieci i rodzin należących do małych grup wyznawców. Właśnie w takiej sytuacji państwo powinno usuwać wszelkie ograniczenia, aby uczniowie, którzy zdecydują się uczęszczać na lekcje religii mniejszościowej lub etyki, nie zostali zniechęceni trudnym dojazdem, niepotrzebnie długim oczekiwaniem na zajęcia, czy koniecznością wyboru pomiędzy lekcjami religii lub etyki a innymi zajęciami dodatkowymi.
RPO uznaje za wartą upowszechnienia dobrą praktykę, jaką jest rozdawanie rodzicom i uczniom formularzy, w których zaznaczaliby, czy życzą sobie zorganizowania lekcji religii lub etyki. W formularzach powinna być informacja, że możliwe jest uczęszczanie jednocześnie na lekcje różnych religii i etyki. Dyrektorzy szkół i kuratorzy oświaty winni upowszechniać wiedzę, że uczniowie nie są zmuszeni wybierać między tymi lekcjami.

Czy lekcje religii/etyki muszą być na pierwszej lub ostatniej godzinie planu zajęć na dany dzień?

1 września 2025 roku wchodzi w życie Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 17 stycznia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. poz. 66), zgodnie z którym nauka religii w szkołach odbywa się w wymiarze jednej godziny tygodniowo, która musi być organizowana bezpośrednio przed rozpoczęciem obowiązkowych zajęć edukacyjnych lub bezpośrednio po ich zakończeniu.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 983 z późn. zm.). § 8 uzyskał następujące brzmienie: „Nauka religii w przedszkolach odbywa się w wymiarze dwóch zajęć przedszkolnych tygodniowo, a w szkołach – w wymiarze jednej godziny lekcyjnej tygodniowo”. Zmieniające rozporządzenie wprowadza również §8a do wspomnianego rozporządzenia, zgodnie z którym „nauka religii lub etyki jest organizowana bezpośrednio przed rozpoczęciem obowiązkowych zajęć edukacyjnych, o których mowa w art. 109 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, przewidzianych dla ucznia w danym dniu albo bezpośrednio po zakończeniu tych zajęć”. Ust. 2 wspomnianego dodanego §8a rozporządzenia wprowadza jednak wyjątek umożliwiający organizację zajęć religii lub etyki w trakcie lekcji (w środku dnia), ale tylko 1. w przypadku szkół podstawowych i 2. gdy według stanu na dzień 15 września danego roku szkolnego, uczestniczą w religii lub etyki wszyscy uczniowie danego oddziału.

Powyższe oznacza, że w przypadku szkół ponadpodstawowych lekcja religii lub etyki musi być zawsze organizowana przed lub po zajęciach szkolnych, niezależnie od liczby zapisanych osób.

W przypadku szkół podstawowych, jeśli nie wszyscy uczniowie danego oddziału uczęszczają na lekcje religii lub etyki muszą być one organizowane również na początku lub na końcu zajęć szkolnych. Pod uwagę będzie brany tu stan faktyczny na dzień 15 września danego roku szkolnego.

Jeśli szkoła nie przestrzega zapisów rozporządzenia należy złożyć pisemną skargę do właściwego kuratorium oświaty.

Wzór pisma znajdą Państwo poniżej.

wzór skargi

Czy ocena z religii i etyki wliczana jest do średniej z ocen?

Jeżeli uczeń uczęszcza na etykę i religię jednocześnie, która ocena będzie na świadectwie?

Czy etyki może uczyć nauczyciel religii?

Nie ma przepisów uniemożliwiających nauczycielom religii jednoczesnego nauczania etyki. W opinii fundacji nauczycielem etyki nie powinna być osoba posiadająca ważne skierowanie przez właściwych biskupów lub zwierzchników kościołów do nauczania określonej religii ani osoby duchowne należące do jakiegokolwiek ze związków wyznaniowych. Zgodnie z wymogami podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego, nauczyciel etyki nie może być osobą zobowiązaną do przekazywania norm moralnych tylko jednej religii, ale powinien kształtować refleksyjną postawę wobec wartości etycznych i przygotowywać uczniów do rozpoznawania wartości, niezależnie od religijnych przekonań w tym względzie. Zalecamy również przyjęcie zasady, że nauczycielem etyki może być jedynie absolwent studiów filozoficznych lub absolwent podyplomowych studiów z filozofii lub etyki. Fundacja podejmuje się działań mających na celu wprowadzenie odpowiednich zmian ustawowych w tym zakresie. Prosimy o zgłaszanie nam tego typu przypadków.

W opinii fundacji nie jest dopuszczalne, aby nauczycielem etyki świeckiej była osoba posiadająca ważne skierowanie od właściwych biskupów lub zwierzchników kościołów do nauczania określonej religii ani osoby duchowne należące do jakiegokolwiek ze związków wyznaniowych.

Z uwagi na specyficzny tryb zatrudniania w szkołach publicznych księży, zakonnic, katechetek oraz katechetów nie jest dozwolone prowadzenie przez te osoby, zajęć w szkołach publicznych z innych przedmiotów niż lekcja religii. Mogą one prowadzić zajęcia dydaktyczne jedynie w zakresie określonym przez właściwe władze zwierzchnie kościoła lub związku wyznaniowego, zawartym w pisemnym skierowaniu do danego przedszkola lub szkoły wydanego. Nauczycielem etyki powinien być absolwent studiów filozoficznych lub absolwent podyplomowych studiów z filozofii lub etyki.

Szkoła oferując uczniom i rodzicom (gwarantowany ustawą) wybór uczestniczenia w lekcjach religii dowolnego wyznania lub etyki, delegując do nauczania obu przedmiotów tę samą osobę w rzeczywistości pozoruje wybór pomiędzy religią a etyką świecką. Jest to wyrazem łamania wolności sumienia, nosi znamiona dyskryminacji i narusza zapisy Konstytucji RP oraz Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 roku w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach § 1. 1. Ust. 3 Uczestniczenie lub nieuczestniczenie w przedszkolnej albo szkolnej nauce religii lub etyki nie może być powodem dyskryminacji przez kogokolwiek w jakiejkolwiek formie.”

Zgodnie natomiast z art. 53 ust. 3 Konstytucji: Rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami. Przepis art. 48 ust. 1 stosuje się odpowiedni. Jak stanowi art. 25 ust. 1 i 2 Konstytucji: 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione. 2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 roku, we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. W sprawach dotyczących nierównego traktowania szkoła narusza interes dziecka. Jak stanowi art. 14 ust. 1 i 2 Konwencji o prawach dziecka, Państwa-Strony będą respektowały prawo dziecka do swobody myśli, sumienia i wyznania, będą respektowały prawa i obowiązki rodziców lub, w odpowiednich przypadkach, opiekunów prawnych odnośnie do ukierunkowania dziecka w korzystaniu z jego prawa w sposób zgodny z rozwijającymi się zdolnościami dziecka. Szkoła powinna zatem w nadrzędny sposób dbać o zapewnianie przestrzegania wszelkich praw dotyczących dzieci, jak również niedyskryminowanie ich ze względu na jakąkolwiek podstawę.

Należy także zwrócić uwagę na przepis art. 194 Kodeksu karnego, zgodnie z którym, kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Jak przyjmuje się w doktrynie prawa, Karalna dyskryminacja z art. 194 może odnosić się do wszelkiego typu praw, zarówno tych, które mają charakter konstytucyjny i bezpośrednio objęte są zakresem ochrony wolności religijnej, jak i wszelkich innych uprawnień mających swe źródło w obowiązującym porządku prawnym (np. prawo do prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do zakładania i prowadzenia szkół, prawo do wykonywania określonej służby publicznej). Ograniczenia odnosić się mogą także do praw wynikających ze stosunku pracy (wysokość wynagrodzenia, awans zawodowy).” (Wróbel, Włodzimierz. Art. 194. W: Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Część I. Komentarz do art. 117-211a . Wolters Kluwer Polska, 2017).

Jakie treści mogą być przekazywane na etyce?

Czy uczniowie i nauczyciele mają obowiązek uczestniczyć w mszach św. i innych uroczystościach o charakterze religijnym, organizowanych na terenie szkół lub inicjowanych przez szkoły?

Zgodnie z zapisami Konstytucji RP art. 53 punkt 6 „Nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych”. Rozporządzenie Ministerstwa Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 roku w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach w § 12 dopuszcza odmawianie modlitwy w szkole, zaznacza jednak, że odmawianie modlitwy w szkole powinno być wyrazem wspólnego dążenia uczniów oraz taktu i delikatności ze strony nauczycieli i wychowawców.

Zgodnie z § 1 ust. 3 wskazanego Rozporządzenia, uczestniczenie lub nieuczestniczenie w przedszkolnej albo szkolnej nauce religii lub etyki nie może być powodem dyskryminacji przez kogokolwiek w jakiejkolwiek formie.

Msza jako wydarzenie o charakterze wyznaniowym powinna pozostawać poza regułami szkolnymi, co pozwoli na nieujawnianie wyznania przez osoby nie chcące brać udziału w takim wydarzeniu, jak również na zachowanie konstytucyjnych standardów niedyskryminacji i równego traktowania. Dyrektor szkoły uważany jest za organ władzy publicznej, jako podmiot powołany w drodze ustawy do wykonywania zadań publicznych (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 06 marca 2008 r., I OSK 1918/07 , M. Jabłoński, K. Wygoda, Ustawa o dostępie do informacji publicznej - komentarz, Wrocław 2002). Nauczyciele pracujący w szkole pozostają w służbowej zależności wobec dyrektora. Z powyższych względów szkoła powinna mieć na szczególnej uwadze treść art. 53 ust. 7 Konstytucji, stanowiący, że nikt nie może być obowiązany przez organy władzy publicznej do ujawnienia swojego światopoglądu, przekonań religijnych lub wyznania.

Uregulowania dotyczące zakazu dyskryminacji ze względu na religię lub światopogląd znajdują się w wielu aktach normatywnych zarówno krajowych, jak i międzynarodowych. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej formułuje zakaz dyskryminacji w art. 32 ust. 1 i ust. 2, zgodnie z którym: Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Szkoła stanowi miejsce, w którym wszyscy uczniowie powinni być traktowani jednakowo i jest miejscem neutralnym światopoglądowo. Zgodnie natomiast z art. 53 ust. 3 Konstytucji: Rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami. Przepis art. 48 ust. 1 stosuje się odpowiedni. Jak stanowi art. 25 ust. 1 i 2 Konstytucji: 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione. 2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym.

Zgodnie z Ustawą o gwarancjach wolności sumienia z dnia 17 maja 1989 r. w art. 10 ust. 1 Rzeczpospolita Polska jest państwem świeckim, neutralnym w sprawach religii i przekonań.

Z korespondencji prowadzonej przez fundację z Ministerstwem Edukacji Narodowej wynika, że wszelkie zajęcia wykraczające poza realizację podstawy programowej a więc m.in. udział uczniów w uroczystościach kościelnych powinny odbywać się za zgodą rodziców.

Należy także zwrócić uwagę na przepis art. 194 Kodeksu karnego, zgodnie z którym, kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Jak przyjmuje się w doktrynie prawa, Karalna dyskryminacja z art. 194 może odnosić się do wszelkiego typu praw, zarówno tych, które mają charakter konstytucyjny i bezpośrednio objęte są zakresem ochrony wolności religijnej, jak i wszelkich innych uprawnień mających swe źródło w obowiązującym porządku prawnym (np. prawo do prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do zakładania i prowadzenia szkół, prawo do wykonywania określonej służby publicznej). Ograniczenia odnosić się mogą także do praw wynikających ze stosunku pracy (wysokość wynagrodzenia, awans zawodowy).” (Wróbel, Włodzimierz. Art. 194. W: Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Część I. Komentarz do art. 117-211a . Wolters Kluwer Polska, 2017). Tym samym, zasadnym może być również dokonanie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

W ubiegłych latach nauczyciele przekazywali do fundacji skargi, z których wynika, że dyrektorzy szkół wydawali nauczycielom polecenia – lub przekazywali "dorozumiane oczekiwanie" – sprawowania opieki nad uczniami w czasie rekolekcji organizowanych przez proboszcza parafii podejmującego się organizowania rekolekcji, co prowadziło do poddawania nauczycieli wbrew ich woli czynnościom, które stanowią formę praktyki religijnej. Takie zachowania dyrektorów szkół stanowią naruszenie dóbr osobistych nauczycieli (tak orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2013 r. sygn. akt II CSK 1/13). Niezależne od tego wskazujemy, że powyższe przypadki powinny być kwalifikowane jako naruszenie art. 11 zn 1 Kodeksu pracy tj. obowiązku szanowania godności i innych dóbr osobistych pracownika a także w przypadkach skrajnych przybierają postać mobbingu w rozumieniu art. 94 zn 4 Kodeksu pracy.

Z chwilą zwolnienia ucznia na wniosek rodziców (lub ucznia powyżej 18 roku życia), to organizator rekolekcji tj. proboszcz parafii miejsca lokalizacji szkoły odpowiada w całości za przebieg rekolekcji, w tym za bezpieczeństwo uczniów, a w czasie rekolekcji szkoła normalnie realizuje program zajęć, nawet w przypadkach, gdy większość lub znaczna część uczniów uczestniczy w tym samym czasie w rekolekcjach. Zdarzenia polegające na bezpośrednim lub pośrednim przymuszaniu nauczycieli do uczestniczenia w praktykach religijnych w czasie wykonywania ich pracy nie powinny mieć miejsca.

Czy w szkole publicznej można odmawiać modlitwę podczas uroczystości szkolnych?

Czy zajęcia z religii mogą się odbywać w czasie podstawy programowej wychowania przedszkolnego?

Przedszkole ma obowiazek prowadzić 5 godzin podstawy a zajęcia z religii nie są częścią tych 5 godzin. Na mocy Rozporządzenia MEN z dnia 7 czerwca 2017 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach wprowadzono nowy w § 1 ust. 1 a o treści: W przedszkolach zajęcia religii uwzględnia się w ramowym rozkładzie dnia. W szkołach zajęcia religii i etyki uwzględnia się w tygodniowym rozkładzie zajęć. Z kolei na mocy § 12. ust. 4 Rozporządzenia MEN z dnia 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli Organizację pracy przedszkola określa ramowy rozkład dnia ustalony przez dyrektora przedszkola na wniosek rady pedagogicznej, z uwzględnieniem zasad ochrony zdrowia i higieny nauczania, wychowania i opieki, potrzeb, zainteresowań i uzdolnień dzieci, rodzaju niepełnosprawności dzieci oraz oczekiwań rodziców.

Mając powyższe na uwadze, w przypadku gdy w danym oddziale przedszkolnym rodzice więcej niż siedmiu wychowanków zgłoszą pisemne życzenie organizowania dla ich dzieci zajęć z danej religii, dyrektor po tym dniu określa zasady tj. wskazuje godziny, w których dwa razy w tygodniu mają się odbywać zajęcia przedszkolne z danej religii (każde z zajęć po 15 minut, lub odpowiednio po 30 minut, w grupach starszych).

Dzieci, których rodzice wyrazili życzenie organizacji zajęć z religii w przedszkolu, powinny realizować tygodniowo 25 godzin zajęć przeznaczonych na realizację podstawy programowej wychowania przedszkolnego. Na podstawie art. 13 ust. 1 pkt i pkt 2 ustawy Prawo oświatowe - Przedszkole publiczne zapewnia bezpłatne nauczanie, wychowanie i opiekę w czasie ustalonym przez organ prowadzący, nie krótszym niż 5 godzin dziennie (godzina zajęć nauczania, wychowania i opieki w przedszkolu trwa 60 minut). W tym czasie przedszkole realizuje programy wychowania przedszkolnego uwzględniające podstawę programową wychowania przedszkolnego, w której nie uwzględnia się religii.

Zgodnie § 1 ust. 3. Rozporządzenia w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach Uczestniczenie lub nieuczestniczenie w przedszkolnej albo szkolnej nauce religii lub etyki nie może być powodem dyskryminacji przez kogokolwiek w jakiejkolwiek formie, przedszkole powinno więc szczególnie skrupulatnie przestrzegać przepisów prawa oświatowego zawartych w Rozporządzeniu, zachowując standardy równości wobec prawa i wolności sumienia przy tworzeniu ramowego rozkładu dnia.

Podstawa prawna:

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (tekst jedn.: Dz.U. z 2020 r., poz. 983)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 7 czerwca 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz.U. z 2017 r. poz. 1147)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. z 2017 r. poz. 256).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli (Dz. U. z 2023 r. poz. 2736 oraz z 2025 r. poz. 849)
Ustawa z 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 59 ze zm.) - art. 13 ust. 1 pkt i pkt 2.

Jeśli uczeń nie jest zapisany na lekcje religii to czy szkoła może odnotować nieobecność lub zwolnienie w dzienniku elektronicznym?

Czy nauczyciel religii może obejmować zastępstwo?

Każdy nauczyciel może prowadzić zajęcia tylko w zakresie przedmiotu, do którego ma kwalifikacje. Jeśli nauczyciel religii ma kwalifikacje również do nauczania matematyki, to może prowadzić zajęcia z religii i matematyki. Matematyk także nie ma prawa prowadzić lekcji z innego przedmiotu niż matematyka, natomiast może prowadzić zajęcia opiekuńcze - i takie prowadzi na zastępstwie z innego przedmiotu niż matematyka.

Z uwagi na specyficzny tryb zatrudniania w szkołach publicznych księży, zakonnic, katechetek oraz katechetów nie jest dozwolone prowadzenie przez te osoby, zajęć w szkołach publicznych z innych przedmiotów niż lekcja religii. Mogą oni prowadzić zajęcia dydaktyczne jedynie w zakresie określonym przez właściwe władze zwierzchnie kościoła lub związku wyznaniowego, zawartym w pisemnym skierowaniu do danego przedszkola lub szkoły wydanego.

Katalog uprawnień ww. osób jest określony w § 5 i następnych paragrafach Rozporządzenia MEN z dnia 14 kwietnia 1992 roku w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach i jako wyjątek od reguły nie może być interpretowany rozszerzająco. Nie jest również możliwe prowadzenie tzw. doraźnych zastępstw, polegających na prowadzeniu lekcji religii zamiast lekcji innego zastępowanego przedmiotu, w przypadku gdy nie wszyscy uczniowie danej klasy zadeklarowali uczestniczenie w lekcjach danej religii. Jeśli 100 % uczniów w klasie jest zapisanych na religię danego wyznania, nauczyciel religii może podczas zastępstwa prowadzić religię, ale zwyczajowo "oddaje" 1 godzinę, którą "zabrał" innemu przedmiotowi (taka przyjęła się praktyka w szkołach).

Jeśli nauczyciel religii nie jest jednocześnie nauczycielem innego przedmiotu tj. ma uprawnienie tylko i wyłącznie do nauczania religii na podstawie skierowania władz zwierzchnich związku wyznaniowego (wymagane jest przygotowanie pedagogiczne do nauczania religii; należy przez to rozumieć nabycie wiedzy i umiejętności z zakresu psychologii, pedagogiki, katechetyki i dydaktyki, nauczanych w powiązaniu z teologią w wymiarze nie mniejszym niż 270 godzin oraz odbycie pozytywnie ocenionych praktyk pedagogicznych), a zatem nie ma przygotowania pedagogicznego do nauczania innych przedmiotów, a jego sytuację prawną normuje § 5 Rozp. 1992 r. dyrektor nie może powierzać mu zastępstwa.

Nauczyciel religii jest zatrudniony w oparciu o Kartę Nauczyciela ale nie jest "pełnoprawnym nauczycielem" (w potocznym rozumieniu). Warto wskazać § 7. 1. Rozporządzenia jw. - "Nauczyciel religii wchodzi w skład rady pedagogicznej szkoły, nie przyjmuje jednak obowiązków wychowawcy klasy". Nauczyciel religii nie realizuje państwowej podstawy programowej, nie ma w rozporządzeniu ws. podstawy programowej ustalonej podstawy programowej dla nauczania religii. Nauczyciel religii uczy na postawie przedstawionego Ministerstwu programu nauczania opracowanego przez Kościół. Nie jest to więc nauczyciel "jak każdy inny". Ponadto, nauczanie religii to jest sprawa wewnętrzna związku wyznaniowego. Nauczanie religii związek wyznaniowy może prowadzić również w szkole, po spełnieniu warunków określonych w przepisach i ustaleniach z państwem, np. co do minimalnych kwalifikacji nauczycieli, którzy będą prowadzić zajęcia z religii. Nauczyciel religii jest "nauczycielem religii" tylko w wąskim, wyznaczonym przez przepisy obszarze - religii.

Jeżeli nauczyciel religii ma kwalifikacje do nauczania innych przedmiotów, to może zostać zatrudniony w szkole po prostu jako nauczyciel, nie zaś na podstawie misji kanonicznej. Jeśli nauczyciel utraci missio canonica do prowadzenia religii w danej szkole, to nie traci pracy jako nauczyciel zatrudniony w szkole w normalnym trybie. Kwalifikacje nauczycieli religii wynikają z zupełnie innego porządku niż kwalifikacje nauczycieli-przedmiotowców. Rozp. ws religii - (§ 6.15) Kwalifikacje zawodowe nauczycieli religii określają odpowiednio Konferencja Episkopatu Polski Kościoła Katolickiego oraz właściwe władze zwierzchnie kościołów lub innych związków wyznaniowych – w porozumieniu z Ministrem Edukacji Narodowej". Nie są to więc te same zasady i przepisy, które obowiązują nauczycieli świeckich.

Wykonywanie tzw. „zastępstw" w szkole publicznej przez ww. osoby, niezależnie od braku podstawy prawnej, może w przypadku nieszczęśliwych zdarzeń losowych, w czasie takich zajęć, skutkować modyfikacją odpowiedzialności cywilnej za szkody na osobie i mieniu, a w konsekwencji może rodzić wątpliwości co do zakresu obowiązywania ochrony ubezpieczeniowej, wynikającej z zawieranych przez szkoły umów ubezpieczeniowych (NNW).

Czy szkoła ma prawo organizować np. lekcje matematyki w miejsce dodatkowych lekcji religii w sytuacji gdy katecheta jest nieobecny?

Przez godzinę doraźnego zastępstwa rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, której realizacja następuje w zastępstwie nieobecnego nauczyciela. (Dz.U.2021.1762 t.j. Karta Nauczyciela art. 35, 2 a)

W przypadku organizowania zastępstwa doraźnego za zajęcia religii nie zawsze uda się zapewnić w to miejsce zajęcia religii prowadzone przez innego katechetę, może się zdarzyć, że będą to zajęcia z nauczycielem innego przedmiotu niż religia. W tej sytuacji lekcje organizowane w ramach zastępstwa doraźnego powinny być wyłącznie zajęciami o charakterze opiekuńczym.

W związku jednak z tym, że brak jest szczegółowych zasad dotyczących organizowania zastępstw za zajęcia religii, zdarza się, że w ramach takiego zastępstwa odbywają się jedne z zajęć obowiązkowych, podczas których normalnie realizowany jest program tych zajęć. Uczniowie nieuczestniczący w zajęciach religii odbierają te sytuacje jako wykluczające i dyskryminujące. Praktyka ta narusza zasady organizacji lekcji religii i etyki zapisane w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 roku w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach. (Dz. U. z dnia 24 kwietnia 1992 r. z późn. zm.) § 1. 1. ust. 3 Uczestniczenie lub nieuczestniczenie w przedszkolnej albo szkolnej nauce religii lub etyki nie może być powodem dyskryminacji przez kogokolwiek w jakiejkolwiek formie.

Zatrudnienie katechety na zastępstwo (długoterminowe) odbywa się tylko na podstawie skierowania biskupa. Dyrektor szkoły zatrudnia nauczyciela religii wyłącznie na podstawie misji kanonicznej wydanej w przypadku Kościoła Katolickiego przez biskupa diecezjalnego (§ 5 rozporządzenia MEN z 14 kwietnia 1992 r.). Dyrektor szkoły bez imiennego pisemnego skierowania do nauczania religii w danej szkole wydanego przez właściwego biskupa nie ma podstaw do zatrudnienia danej osoby na stanowisku nauczyciela religii.